CHÚNG TA KHÔNG THỂ THAY ĐỔI GIÁO DỤC, NHƯNG CÓ THỂ QUYẾT ĐỊNH CÁCH TƯ DUY CỦA CON ĐƯỢC NUÔI DƯỠNG

Trong một buổi tối ngồi học cùng con, tôi đã hỏi rằng: “Hôm nay trên lớp con đã học những gì?”

Nghe câu hỏi, con ngay lập tức có thể kể vanh vách tên bài, tên môn, thậm chí còn nhớ cả ví dụ cô giáo đã đưa ra. Tôi mỉm cười vì nghĩ rằng con đang làm rất tốt trong nhiệm vụ học tập của mình,  nhưng rồi tôi bất ngờ chỉ vào bài tập con đang làm: “Vì sao con lại có đáp án như vậy trong bài này thế?”

Con im lặng. tôi lại đổi cách hỏi: “Nếu cô giáo đổi dữ kiện một chút thì con sẽ làm thế nào?”

Con tiếp tục lắc đầu. Đến lúc ấy, tôi bỗng thấy rằng có thể con nhớ rất nhiều nhưng con lại chưa thật sự hiểu vấn đề. Nhiều cha mẹ xung quanh tôi cũng từng rơi vào những tình huống như vậy. Con học bài rất nhanh, làm bài tập chăm chỉ và điểm kiểm tra lúc nào cũng ổn định, nhưng chỉ cần yêu cầu con giải thích lại bằng lời của mình, hoặc hỏi một câu khác đi một chút, con lại lúng túng.

Ban đầu, tôi từng nghĩ đó là do con chưa tập trung, nhưng khi quan sát nhiều hơn, vấn đề lại không chỉ nằm ở con. Ngày nay, các con được tiếp cận kiến thức thuận lợi hơn rất nhiều so với thế hệ của chúng ta. Bài giảng có hình ảnh minh họa sinh động, video trực quan, bài tập trắc nghiệm, lời giải chi tiết chỉ cách vài cú nhấp chuột. Đó là một điều đáng mừng, nhưng cũng chính vì mọi thứ đều được chuẩn bị sẵn, nhiều đứa trẻ dần quen với việc tiếp nhận hơn là tự suy nghĩ. Cơ hội để con tự đặt câu hỏi ít đi, hay thậm chí là cơ hội tự kết nối kiến thức hay diễn đạt điều mình hiểu theo cách của riêng mình cũng dần biến mất.

Chúng ta không thể đổ lỗi hoàn toàn cho nhà trường, càng thể cho rằng chỉ cần thay đổi một cuốn sách giáo khoa hay một cách kiểm tra là mọi chuyện sẽ khác. Là cha mẹ, chúng ta cũng không thể quyết định chương trình học của con, không thể thay đổi cách dạy của từng giáo viên, càng không thể tách con ra khỏi một thế giới đang ngày càng phụ thuộc vào công nghệ.

Tuy nhiên, giữa thực tại ấy, vẫn còn thứ mà tôi hay bất cứ phụ huynh nào cũng có thể làm được: chính là biến ngôi nhà thành nơi con được rèn luyện tư duy mỗi ngày. Không phải bằng những buổi học kéo dài hàng giờ hay những bài tập nâng cao khó nhằn, chúng ta xây dựng môi trường học tập và rèn luyện tư duy bằng những cuộc trò chuyện rất bình thường sau bữa cơm, bằng việc cùng con đọc vài trang sách trước giờ đi ngủ, và bằng cách kiên nhẫn hỏi con thêm một câu “Vì sao?” thay vì vội vàng đưa ra đáp án.

Điểm số không nên là mục tiêu duy nhất cần được giữ vững. Tư duy của một đứa trẻ cũng giống như một cái cây, muốn cây lớn mạnh thì không thể chỉ chăm chăm nhìn vào những chiếc lá, bộ rễ mới chính là thứ cần được nuôi dưỡng.  Theo tôi, có bốn năng lực mà cha mẹ nào cũng có thể giúp con bồi đắp, dù chương trình học ngoài kia thay đổi thế nào:

1. Khả năng ghi nhớ bằng sự thấu hiểu
2. Khả năng tự suy luận khi chưa có đáp án
3. Khả năng diễn đạt điều mình nghĩ 
4. Khả năng trình bày một vấn đề rõ ràng, mạch lạc

Đây đều là những năng lực không thể hình thành chỉ bằng việc xem nhiều bài giảng hay làm thật nhiều đề. Chúng cần được nuôi dưỡng trong những cuộc đối thoại giữa cha mẹ và con cái, trong những lần con được phép nghĩ, được phép sai và được kiên nhẫn dẫn dắt để tự tìm ra câu trả lời. Đó cũng là điều tôi muốn làm nhiều hơn trong hành trình đồng hành cùng con, bởi vì có những điều cha mẹ không thể thay đổi trong giáo dục, nhưng cách chúng ta nuôi dưỡng tư duy của con mỗi ngày thì hoàn toàn có thể.

ĐỪNG VỘI ĐƯA RA ĐÁP ÁN, HÃY CHO CON THÊM MỘT CƠ HỘI ĐỂ TỰ NGHĨ

Học  là khả năng kết nối, đặt giả thuyết, tìm nguyên nhân và nhìn một vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Tôi từng đọc một câu thế này: “Một đứa trẻ biết trả lời rất nhiều câu hỏi chưa chắc đã học tốt. Nhưng một đứa trẻ biết đặt câu hỏi thường sẽ học rất lâu.” Nghĩ lại, tôi thấy điều đó đúng.

Cuộc sống hiện thực sẽ không có đáp án ở cuối trang sách, cũng chẳng có ai từng bước chỉ dẫn phải làm gì, buộc con phải tự quan sát, tự cân nhắc và tự đưa ra quyết định. Nếu chỉ quen làm theo những gì có sẵn, con rất dễ lúng túng khi bước ra khỏi khuôn mẫu. Vì vậy, kỹ năng cha mẹ nên rèn cho con là khả năng bình tĩnh đặt câu hỏi: Vì sao? Nếu thay đổi thì sao? Có cách nào khác không? Điều gì còn chưa hợp lý?

Thoạt nghe chỉ là vài câu hỏi rất đơn giản, nhưng chính những câu hỏi ấy lại buộc bộ não phải liên tục phân tích, so sánh, kết nối và phản biện. Đó cũng là lúc tư duy được hình thành, chứ không chỉ là trí nhớ. Sau này nhìn lại, con sẽ hiểu rằng thứ con cần không phải là đáp án, mà là một người đủ kiên nhẫn để đồng hành, gợi mở và chờ con tự tìm ra câu trả lời của mình. Ban đầu, có thể con sẽ mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành một bài tập, nhưng đổi lại, mỗi lần tự tìm được lời giải, con sẽ có thêm một chút tự tin vào khả năng suy nghĩ của chính mình. Làm mẹ, tôi sẽ lắng nghe cả con đường con đi để đến với đáp án mà con đang tìm kiếm.