LIỆU CHÚNG TA CÓ ĐANG ĐẶT SAI CÂU HỎI KHI CON LÀ NẠN NHÂN CỦA BLHĐ
Mỗi khi một vụ bạo lực học đường được chia sẻ trên mạng xã hội, điều khiến tôi trăn trở nhất không chỉ là những hình ảnh hay câu chuyện được kể lại, mà là những câu hỏi của người lớn dành cho các con: “Sao con không nói với thầy cô?”, “Sao con cứ im lặng chịu đựng?”, “Sao đến bây giờ bố mẹ mới biết?”. Dường như sau mỗi vụ việc, những câu hỏi đều xuất hiện giống nhau đến kỳ lạ. Nghĩ kỹ hơn, tôi lại tự hỏi một điều khác: Liệu trước khi mong con biết lên tiếng, liệu chúng ta đã từng dạy con phải làm gì khi trở thành nạn nhân của bạo lực học đường hay chưa?
Là cha mẹ, ai cũng mong con trở thành một đứa trẻ ngoan. Chúng ta dạy con phải lễ phép, biết nhường nhịn, không gây gổ với bạn bè, không dùng bạo lực để giải quyết vấn đề. Những điều đó chưa bao giờ sai. Thế nhưng, cuộc sống ở trường học không phải lúc nào cũng diễn ra như điều chúng ta mong muốn, sẽ có lúc con gặp một người bạn không tử tế, một lời nói làm tổn thương hay một hành vi vượt quá giới hạn. Khi ấy, chỉ biết nhẫn nhịn thôi có lẽ chưa đủ để bảo vệ con. Điều tôi muốn chia sẻ không phải để khuyến khích con chống đối hay đánh trả. Ngược lại, tôi chỉ mong con hiểu rằng, sự tử tế luôn cần đi cùng với khả năng tự bảo vệ bản thân.
Một đứa trẻ biết đặt ranh giới sẽ an toàn hơn một đứa trẻ chỉ biết chịu đựng. đó là lúc tôi mong muốn tìm hiểu về cơ chế của những đứa trẻ đi bắt nạt người khác. Càng tìm hiểu, tôi càng thấy đây không phải những hành vi bộc phát như nhiều người vẫn nghĩ, phần lớn chúng đều bắt đầu bằng một phép thử rất nhỏ. Đó có thể chỉ là một câu nói kháy, một biệt danh mang ý chế giễu, một cái chạm vai cố ý, một lần giật đồ, hay một hành động chặn đường tưởng chừng như vô hại. Những hành động ấy giống như cách đối phương đang dò xem phản ứng của con. Nếu con giật mình, lúng túng, né tránh, xấu hổ hay bỏ đi trong im lặng, rất có thể kẻ bắt nạt sẽ tiếp tục lấn tới. Hôm nay chỉ là trêu chọc, vài ngày sau có thể là xúc phạm, rồi đe dọa, thậm chí là bạo lực nghiêm trọng hơn. Nguyên nhân là vì ngay từ lần đầu tiên, chúng đã nghĩ rằng con sẽ không phản kháng.
Một khía cạnh khác mà tôi thấy các cha mẹ cần quan tâm là những đứa trẻ bắt nạt thường thích có người chứng kiến. Chúng muốn thể hiện mình trước bạn bè, muốn có người cười theo hoặc hùa theo để cảm thấy mình có quyền lực, hói cách khác, kẻ bắt nạt rất cần “khán giả”. Khi không còn đám đông để cổ vũ hay chứng kiến, sự hung hăng ấy thường giảm đi rất nhiều. Có lẽ vì vậy mà nhiều vụ việc thường xảy ra vào giờ ra chơi, ở hành lang, sân trường hoặc những nơi có nhiều học sinh qua lại. Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn cả là điểm yếu mà những đứa trẻ này thường nhắm tới lại chính là những nỗi sợ chúng ta vẫn luôn vô tình gieo vào tâm trí con: sợ làm phiền người lớn, sợ bị chú ý, sợ bố mẹ lo lắng, sợ thầy cô thất vọng và sợ bị bạn bè nói là “mách lẻo”. Cuối cùng, con buộc lòng phải chọn cách im lặng.
Không ít cha mẹ từng cảm thấy yên tâm khi thấy con hiền lành, ít cãi vã, không gây xích mích với ai. Hiền lành có lẽ là đức tính đẹp, nhưng biết tự bảo vệ mình lại là một kỹ năng hoàn toàn khác. Một đứa trẻ có thể rất tử tế, nhưng vẫn cần biết nói “không” trước những hành vi làm tổn thương mình, bởi vì bạo lực học đường hiếm khi tự dừng lại. Nếu không được ngăn chặn từ sớm, nó lập tức sẽ leo thang theo từng mức độ. Xuất phát điểm có thể chỉ là một lời trêu chọc hay vài lần động chạm, sau đó sẽ là những câu xúc phạm trước đám đông, đe dọa và cô lập, rồi tiếp tục lôi kéo thêm nhiều bạn khác cùng tham gia. Con không hề yếu đuối, mà vì hành vi sai trái đã không được chặn lại ngay từ khi mới bắt đầu. Chính vì vậy, tôi không còn muốn dạy con “hãy cố nhịn đi”, tôi muốn dạy con cách nhận ra đâu là giới hạn mà không ai được phép vượt qua và khi bạo lực học đường xảy ra, con có quyền lên tiếng để bảo vệ chính mình.
CON CÓ QUYỀN YÊU CẦU ĐƯỢC BẢO VỆ
Tiếc rằng, chỉ hiểu được cơ chế của bạo lực học đường thôi vẫn chưa đủ, sự thật là nhiều phản ứng rất bản năng của con lại vô tình khiến tình huống trở nên nghiêm trọng hơn. Nhiều con suy nghĩ rằng: “Mình cứ nhịn thêm một chút, rồi các bạn sẽ chán mà bỏ qua”, mà không biết rằng sự im lặng ấy thường bị hiểu là con chấp nhận hoặc không biết cách bảo vệ mình. Một lần nhịn có thể dẫn đến nhiều lần tiếp theo, để rồi những lời trêu chọc dần biến thành xúc phạm, đe dọa, thậm chí là bạo lực. Tất nhiên là cũng có những đứa trẻ chọn cách im lặng ở trường, đến khi về nhà mới kể với bố mẹ. Khi ấy, cha mẹ vội vàng tìm gặp giáo viên hoặc gia đình của bạn kia với mong muốn bảo vệ con. Hành động đó dĩ nhiên xuất phát từ tình yêu thương, nhưng nếu sự việc chưa được xử lý đúng cách hoặc thiếu bằng chứng, con lại có thể trở thành người bị chú ý nhiều hơn khi quay lại lớp học.
Một phản ứng khác cũng rất dễ bắt gặp là con bật khóc hoặc mất bình tĩnh. Là cha mẹ, chắc hẳn ai cũng xót xa khi nghĩ đến điều đó. Tuy nhiên, nước mắt sẽ không khiến bạo lực dừng lại. Ngược lại, nếu con đánh trả hoặc cãi vã trong lúc nóng giận, rất có thể con sẽ bị nhìn nhận là người cũng có lỗi. Cuối cùng, vấn đề đáng lẽ cần được quan tâm là việc con bị tổn thương lại bị che lấp bởi cách con phản ứng. Vì vậy, quan trọng hơn cả việc dạy con trở nên mạnh mẽ hơn người khác, chúng ta phải dạy con học cách bình tĩnh hơn chính mình.
Đối mặt với bạo lực học đường, tôi muốn con rèn luyện một kỹ năng có thể tạo ra khác biệt ngay từ những phút đầu tiên. Đó là đứng vững, không lùi bước, không né tránh, không cúi đầu. Chỉ cần đứng thẳng, giữ bình tĩnh và nhìn thẳng vào đối phương trong một đến hai giây. Không phải để thách thức, mà để cho người kia thấy rằng con không hoảng sợ. Sau đó, thay vì cãi nhau hay mắng lại, con chỉ cần gọi đúng tên hành vi mà họ đang làm: “Bạn đang xúc phạm mình.”, “Bạn đang chặn đường mình.”, “Bạn đang kéo áo mình. Mình không đồng ý.” Khi một hành vi được gọi đúng tên, ranh giới cũng được đặt ra rõ ràng hơn. Đó là cách để con nói rằng mình hiểu điều gì đang xảy ra và sẽ không chấp nhận nó. Nếu đối phương vẫn tiếp tục, con cần nói thêm một câu ngắn gọn nhưng dứt khoát: “Dừng lại. Nếu bạn còn tiếp tục, mình sẽ báo giáo viên.” Điểm chí mạng chính là ở sự bình tĩnh và kiên quyết trong giọng nói. Nếu sau lời cảnh báo ấy mọi chuyện vẫn không dừng lại, tôi mong con đừng cố chứng minh mình mạnh mẽ bằng cách chịu đựng thêm hay đánh trả. Điều con cần làm là rời khỏi đó và tìm đúng người có trách nhiệm để báo cáo sự việc.
Ngoài những tình huống đối đầu trực tiếp, tôi cũng nghĩ cha mẹ nên chuẩn bị cho con cách ứng xử trong những trường hợp tinh vi hơn. Ví dụ như khi bị cả nhóm tẩy chay, con không cần cố gắng xin được chơi cùng hay liên tục tự hỏi: “Tại sao các bạn không chơi với mình?”. Con có thể bình tĩnh nói trực diện: “Nếu các bạn không muốn chơi cùng, mình tôn trọng, nhưng mình không chấp nhận việc nói xấu hay cô lập mình. Nếu điều đó vẫn tiếp diễn, mình sẽ nhờ cô giúp.”. Giữ được lòng tự trọng cũng là một cách để bảo vệ chính mình. Ngoài ra, khi con nhận thấy có những dấu hiệu bất thường như bị một vài bạn kéo về nơi vắng người, nhiều bạn bắt đầu tụ tập xung quanh, có người đứng chặn phía trước và phía sau, thì đừng chờ xem chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo. Con hãy chủ động đi ngay đến nơi có người lớn và nói đủ lớn để những người xung quanh có thể nghe thấy: “Các bạn đang đe dọa mình. Mình đi gọi thầy cô.” Nhiều khi, chỉ cần không gian ấy không còn là “sân khấu” của kẻ bắt nạt, hành vi cũng sẽ dừng lại.
Tôi luôn muốn con ghi nhớ rằng nhà trường chỉ có thể bảo vệ con khi họ biết chuyện và giáo viên cũng sẽ xử lý nhanh hơn nếu con trình bày rõ ràng điều mình cần. Tôi thường nghĩ đến một cách rất đơn giản để con ghi nhớ khi cần nhờ người lớn giúp đỡ, đó là nguyên tắc “3T”:
- Thực tế – Chuyện gì đã xảy ra?
- Thời điểm – Xảy ra khi nào, ở đâu, có những ai chứng kiến?
- Thái độ – Con đã phản ứng như thế nào và đối phương vẫn tiếp tục ra sao?
Sau khi trình bày, con cũng có quyền nói rõ mong muốn của mình: con cần được bảo vệ, cần giáo viên làm việc với bạn ngay hoặc cần được quan sát trong giờ ra chơi để bảo đảm an toàn. Việc tìm kiếm sự giúp đỡ không phải là làm phiền ai, càng không phải mách lẻo, đó là quyền của một đứa trẻ khi cảm thấy mình không còn an toàn. Con chỉ cần đủ bản lĩnh để nói “Không” trước điều sai, đủ bình tĩnh để bảo vệ mình và đủ tin tưởng để biết rằng, khi con lên tiếng, sẽ luôn có người sẵn sàng đứng về phía con.
Một đứa trẻ ngoan không đồng nghĩa với một đứa trẻ phải chịu đựng. Một đứa trẻ tử tế không có nghĩa là phải chấp nhận bị tổn thương và điều cha mẹ có thể trao cho con không chỉ là tình yêu thương, mà còn là kỹ năng để con bước qua những va vấp đầu đời bằng sự tự tin, lòng tự trọng và cảm giác rằng mình luôn xứng đáng được bảo vệ.